Δρομολόγιο και προφητεία

Σημ. της ιστοσελίδας: Χθές συμπληρώθηκαν 3 χρόνια, (3 Μαϊου 2011), από το θάνατο του ανεπανάληπτου ηθοποιού Θανάση Βέγγου.

του ΕΥΓΕΝΙΟΥ ΑΡΑΝΙΤΣΗΕΥΓΕΝΙΟ ΑΡΑΝΙΤΣΗ

ΒεγγοςΣε πολιτισμικό περιβάλλον μηδενικής βαρύτητας, ο θάνατος του Βέγγου, ενός απ’ τους σημαντικότερους κωμικούς του ευρωπαϊκού κινηματογράφου, περνάει απαρατήρητος ακριβώς στον βαθμό που σερβίρεται, τηλεοπτικά, ως καθυστερημένο απεριτίφ μεταξύ των ατραξιόν που χρηματοδοτούν οι δημόσιες σχέσεις της Γιουροβίζιον.

Ετσι η αμηχανία σημαδεύει την αμετάκλητη λήξη του πένθους για τις φωτεινές καλλιτεχνικές και αισθαντικές κορυφώσεις της δεκαετίας του ’60. Τελικά, η απώλεια προσλαμβάνεται απ’ το κοινό σαν μηδενική επέτειος του εαυτού της, επέτειος σύγχρονη του συμβάντος – το επεισόδιο τυποποιείται και προκαταλαμβάνει μια θέση μελλοντικής αναδρομής με αφιερώματα, τελετές δημοσιογραφικών μνημοσύνων και μαρτυρίες για τη σχολαστική προσήλωση του καημένου του Θανάση στη σκόνη και στα ξεσκονόπανα. Οπότε ο αντίκτυπος του γεγονότος αιχμαλωτίζεται σ’ αυτή την ολοκληρωτικά συγκεχυμένη και ρηχή αντίληψη της επικαιρότητας, όπου κάθε ιστορική και ηθική σημασία υποβιβάζεται σε πληροφορία και εξασθενεί. Με δυο λόγια, το αποτέλεσμα ελάχιστα καταπολεμά τον πειρασμό να αισθανθεί κανείς ότι εκείνο που συνέβη στον Βέγγο ήταν μάλλον η παραπομπή του στο αρχείο, απ’ όπου και τα πλάνα, παρά ένας αυθεντικός θάνατος συνοδευόμενος από τους φοβερούς επιμορφωτικούς του συμβολισμούς. Στο εξής θα συναντάμε τον κωμικό μας στον αιώνιο υπερσυντέλικο μιας σποραδικής και σπασμωδικής τηλεθέασης.

Εντούτοις, η μεταχείριση τέτοιου τύπου παράγει ένα αθέλητο όφελος, διότι επιτρέπει, ας πούμε, στο φάντασμα του Βέγγου να κινείται με τον τρόπο που εκείνος ανέκαθεν επιθυμούσε: αναβοσβήνοντας μαγικά μεταξύ παρουσίας και απουσίας, εκ περιτροπής – τώρα με βλέπεις, τώρα με χάνεις. Μπορεί κανείς να τον εντοπίσει τα μεσημέρια του Σαββάτου, προσπαθώντας να αντισταθεί στην πλήξη της παθητικής θέασης, που γίνεται αφόρητη εξαιτίας της χρονικής κατάτμησης του ζάπινγκ, την οποία άλλωστε ανακυκλώνει: με λίγη τύχη, ο Βέγγος θα τρέχει πάντα, πότε από δώ, πότε από εκεί, διαπερνώντας τη συνείδηση του ματιού με μιαν ονειρική ταχύτητα σφαίρας. Αυτό, μεταφορικά μιλώντας, ενδέχεται να είναι, απλούστατα, η εκδίκηση που θα παίρνει μετά θάνατον, κατορθώνοντας να αναμεταδίδει το άγχος του, αυτή την ανυποχώρητη αγωνία στης οποίας το ελατήριο αναγνωρίζουμε εκ των υστέρων χαρακτήρα εκατό τοις εκατό προφητικό. Ηδη το κάνει. Οπτασιακός και φυγόκεντρος, κατακερματισμένος απ’ το δειγματοληπτικό στιλ της τρέχουσας ψυχαναγκαστικής τηλεδιασκέδασης, ριγμένος διαρκώς κάπου αλλού από εκεί όπου τον περιμένεις, ίσως επαληθεύεται ειρωνικά στην πεποίθησή του ότι, λίαν προσεχώς, δεν θα μας χωράει ο τόπος. Πεθαίνοντας επιτυγχάνει αυτό που επεδίωκε εξ αρχής: να βγει οριστικά εκτός πλάνου, στο περιθώριο, σε μια ζώνη εξορίας ή αστάθμητης ετερότητας και, δι’ αυτού, να μας εξασφαλίσει μια πανοραμική σύνοψη της κατάστασής μας.

Εχουμε όντως το δικαίωμα να ισχυριστούμε, για τον Βέγγο, αυτό το παράδοξο: ότι το σινεμά δεν τον χωράει, ότι τον διώχνει, τον εξοβελίζει. Συναφής είναι πιθανόν ο λόγος που αφήνει απαθείς τις γυναίκες, οι οποίες, εν γένει, βρίσκουν ανυπόφορη την αντίφαση ενός ηθοποιού που τρέχει να ξεφύγει απ’ την κάμερα, αν και κατά τα λοιπά οφείλει να λογοδοτεί σ’ αυτήν όπως σε μια σύζυγο – εν ολίγοις, αντίφαση εξίσου ανυπόφορη με τη στερεότυπη απομάκρυνση του άντρα απ’ το σπίτι του οποίου υποτίθεται ότι αποτελεί την κεντρική κολόνα. Εξάλλου, καθεαυτό το εσωτερικό του σπιτιού, ως τηλεοπτικό στούντιο, ήταν ο τόπος εκείνος που κυριολεκτικά αποδεικνυόταν ανεπαρκής στο να κρατήσει τον Βέγγο εντός ορίων. Ο Βέγγος σταδιοδρόμησε σαν δραπέτης, σαν κάποιος που απέφευγε όλες εκείνες τις περιοχές του χώρου οι οποίες υπέβαλλαν την ιδέα της ανάπαυλας. Εγινε ο λατρευτός των θεατών διαψεύδοντας την οικειότητα με το εκάστοτε άμεσο περιβάλλον και, εντέλει, την ίδια την ιθαγένεια, την αίσθηση ενός σταθερού δεσμού με τα πράγματα. Εδώ οι δεσμοί έχουν διαρραγεί απ’ την επιτάχυνση και είναι μ’ αυτήν ακριβώς την έννοια που η τηλεόραση, αναλαμβάνοντας τη διανομή των ταινιών του συγκεκριμένου αστέρα, τον τοποθετεί άθελά της εκεί όπου του ταιριάζει κι όπου η ιδιοσυγκρασία του έρχεται κουτί: στο πουθενά μιας αιώρησης πέρα δώθε. Ο Βέγγος περνάει από πλάνο σε πλάνο με την πυρετώδη και υστερική διακύμανση αυτής της απελευθερούμενης δυσανεξίας που βαραίνει ήδη τον τηλεθεατή ως τέτοιον, ο οποίος, μέσω τηλεόρασης περιέργως, δέχεται απ’ τον κινηματογράφο την κατοπτρική του αλήθεια, δηλαδή το ότι είναι κάποιος που περισσεύει, που διώχνεται από παντού, απ’ όλα τα θεάματα και όλες τις μεταμοντέρνες αναπαραστάσεις του κόσμου. Μας δείχνει ακόμη ο Βέγγος, προορατικά ότι όπως το πλάνο δεν χωράει εκείνον, έτσι η τηλεόραση δεν χωράει τις κινηματογραφικές ταινίες: φίλε, σου λέει, αν ταυτίζεσαι με τον πρωταγωνιστή, τότε, εδώ, στον καναπέ σου, απέναντι απ’ τον άψυχο φθορισμό της μικρής οθόνης, είσαι ξένο σώμα.

Αυτές οι μεταγενέστερες ενδείξεις μάς προτρέπουν να συλλάβουμε την ιδιοφυΐα του Βέγγου σαν κάτι που ριζώνει σε μια βαθύτατη διαίσθηση του ζητήματος της ταυτότητας -πόσω μάλλον της ελληνικής. Δεν πρόκειται απλώς για έναν κατακλυσμό εξωστρέφειας, δεν είναι μόνον το όφελος απ’ την οξυγόνωση που πυροδοτούν τα τεχνάσματα και οι αυτοσχεδιασμοί· όχι, η υπερδιέγερση του Βέγγου πηγαίνει πολύ μακρύτερα απ’ την ικανότητα πρόκλησης της εντύπωσης ότι, σε έναν κόσμο απαθών, επιτέλους κάποιος δραστηριοποιείται. Δεν είναι μόνον η βεβαιότητα ότι αυτές οι δίνες της παροξυσμικής κίνησης, αυτός ο ίλιγγος, αυτό το διεκπεραιωτικό παραλήρημα επιδρούν θεραπευτικά. Ούτε η επίδραση περιορίζεται απλώς στο οσονδήποτε χαρισματικό ξάφνιασμα στιγμιαίων στροβίλων ψυχοσωματικής έντασης. Όχι, ο Βέγγος μάς διδάσκει, ήδη εδώ και σαράντα χρόνια, ότι εκείνο που διακυβεύεται, αυτό που θα σηματοδοτήσει, όπου να ‘ναι, την πλήρη κατάρρευση του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε, είναι ο διωγμός του ανθρώπου από το λίκνο του, η έξωση απ’ τη στέγη της ταυτότητάς του. Εν αγνοία του, ο Βέγγος μιλάει για την υπαρξιακή μας εκτόπιση με την πιο κρίσιμη σημασία του όρου. Αυτό το στοιχείο τον ξεχωρίζει φέρ’ ειπείν απ’ τον Τσάπλιν, που καταδιώκεται απ’ τον δαίμονα της δυσαρμονίας μεταξύ ατόμου και αντικειμένων, ή απ’ τον Λουί ντε Φινές, του οποίου η χιουμοριστική έκρηξη, ομολογουμένως ανεπανάληπτη, πυροδοτείται απ’ τους ελιγμούς της πονηριάς και την αρπακτική βουλιμία για τα αποκτήματα, απ’ αυτή την τρελή στιγμή της Ιστορίας του δυτικού ανθρώπου όταν τίποτα δεν είναι αρκετό για κάποιον που θεωρεί το αρκετό ελάχιστο.

Απεναντίας, αν ο Βέγγος τρέχει και τρέχει, ασταμάτητα, δείχνοντας ότι τα ρούχα του τον στενεύουν, δείχνοντας ότι τα διαμερίσματα και οι δρόμοι τον στενεύουν, καθώς επίσης -και πρωτίστως- ο εαυτός του, είναι επειδή αντιπαραβάλλει αυτή τη στενότητα με το ιδανικό μιας αθεράπευτης νοσταλγίας για τη χαμένη ευρυχωρία των ψυχών, δηλαδή με κάτι που ανήκει ολοφάνερα στη στοργική τάξη της αθωότητας του παλιού κόσμου, ενδεχομένως μυθικού, πάντως ενός κόσμου που γίνεται συμβολικά αντιληπτός σαν παρελθόν εγκαρδιότητας και συγκίνησης, αλληλεγγύης και μεγαλοψυχίας. Αντίθετα απ’ τον Τσάπλιν ή τον Ντε Φινές, αντίθετα απ’ τον Τζέρι Λούις, που έχει το ακαταλόγιστο των νηπίων, ο Βέγγος τρέχει από αγάπη για κείνους που στέκουν άναυδοι γύρω του και, τρόπον τινά, εν ονόματί τους. Διχασμένος μπροστά στην αναποφασιστικότητα του ερωτήματος που οι τελευταίοι θέτουν σιωπηρά, μη μπορώντας να καταλάβει αν εκείνοι που μένουν πίσω, εκείνοι τους οποίους προσπερνάει, διακατέχονται από ζηλευτή μακαριότητα ή έχουν διαλέξει, ένεκα ατολμίας, την επανάπαυση απέναντι σ’ ένα απειλητικό μέλλον, περιφέρεται προσπαθώντας να ικανοποιήσει και τους μεν και τους δε, σοφούς και αδαείς, αγίους και βλάκες, ευτυχείς και αποπροσανατολισμένους. Κάτι πολύ ελληνικό και, ως εκ τούτου, ανέφικτο.

Συνέχεια και τέλος στο επόμενο.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 22-5-2011

αναδημοσίευση: Ludus Literarius

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s